Geschiedenis van de Amsterdamse nacht

De Amsterdamse nacht is niet gebouwd door de stad. Ze is telkens opnieuw veroverd.

Er loopt een rode draad door zestig jaar Amsterdamse nacht. Steeds neemt een groep die nergens anders terechtkan een gebouw dat niemand meer wil, een kerk, een fabriek, een drukkerij, een kelder, een school, en maakt er ruimte van om samen te komen. De autoriteiten gedogen het, formaliseren het later, en wat begon als bezetting wordt een instituut. Van de eerste homodansavonden^[1] tot Paradiso en De School is dat steeds opnieuw gebeurd.

En het begon eerder dan de dansvloer. Al in 1946 richtten Amsterdammers de club op die het COC zou worden, met dans- en clubavonden voor wie dat nergens anders kon, twee decennia voor Paradiso.^[2] In 1965 gaf de provobeweging op straat de stad haar eerste naoorlogse tegencultuur.^[3] Uit diezelfde drang, ruimte maken waar die er niet was, kwamen alle vrijplaatsen voort: de homodansvloer in een Odeonkelder, de kraakpanden die clubs werden, de zondagavond die van niemand hoefde te zijn.

Zestig jaar in het kort

1. 1946

   COC opgericht

   Op 7 december 1946 wordt in Amsterdam de Shakespeareclub opgericht, in 1949 hernoemd tot COC. Meteen ook een sociale plek: dansen, borrels, clubavonden voor mensen die dat elders niet kunnen. De oudste nog bestaande LHBTQ+-organisatie ter wereld.^[2]

2. 1952

   DOK

   COC opent DOK, De Odeon Kelder, in de kelder van het Odeongebouw aan Singel 460. Snel geprivatiseerd, maar decennialang de eerste en grootste homo-dansplek van naoorlogs Europa. Sluit 14 maart 1989.^[4]

3. 1965

   Provo

   De provobeweging zet Amsterdam op scherp met happenings en ludiek verzet, en legt de basis voor de tegencultuur waaruit de nachtplekken ontstaan.^[3]

4. 1968

   Paradiso opent

   In een voormalig kerkgebouw uit 1880, een jaar eerder gekraakt door hippies, opent Paradiso als 'kosmisch ontspanningscentrum'. Het wordt een van de eerste plekken waar softdrugs worden gedoogd.^[5]

5. 1970

   Melkweg

   Een groep jongeren opent in een oude suiker- en melkfabriek de Melkweg als cultureel centrum. Eerst alleen 's zomers, vanaf 1973 permanent.^[6]

6. 1980

   Kraken & Mazzo

   De kraakbeweging is op haar hoogtepunt; bij de kroning van Beatrix klinkt 'geen woning, geen kroning'. In dezelfde tijd opent Club Mazzo aan de Rozengracht, dat in 1989 overschakelt op house.^[7][8]

7. 1985

   De Trut

   In het gekraakte Tetterode-complex aan de Bilderdijkstraat begint De Trut: een niet-commercieel queer feest op zondagavond, gerund door vrijwilligers, cash-bar, alles wat overblijft naar het Trutfonds voor LHBTQIA+-projecten. Bestaat vandaag nog.^[9]

8. 1987

   RoXY & acid house

   RoXY opent aan het Singel en wordt het epicentrum van de acid house, die in 1988 landelijk doorbreekt.^[10]

9. 1989

   De iT

   Manfred Langer opent de iT aan de Amstelstraat, een baken van uitbundig, gemengd homo-nachtleven, tot de sluiting in 2004.^[11]

10. 1992

    Gabber & Thunderdome

    Uit Rotterdam waait de gabber over; Amsterdam ontwikkelt een eigen, experimentelere variant rond Mokum Records. Het woord 'gabber' komt uit het Amsterdamse Bargoens voor 'maat'.^[12]

11. 1996

    Canal Parade

    Pride Amsterdam wordt opgericht en houdt op 3 augustus 1996 de eerste Canal Parade over het grachtenwater, met ongeveer vijfenveertig boten. Sinds 2019 op de Nederlandse Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed.^[13]

12. 2009

    Trouw & de eerste 24-uursvergunning

    In een oude krantendrukkerij aan de Wibautstraat opent TrouwAmsterdam, de eerste club met een 24-uursvergunning. Het sluit begin 2015.^[14]

13. 2016

    De School

    Hetzelfde team opent De School in een voormalige technische school. Na acht jaar sluit ook die plek, in januari 2024, als de vergunningen aflopen.^[15]

Waarom dit ertoe doet

Elke sluiting op deze tijdlijn was ooit een overwinning. De les is niet nostalgie, maar oplettendheid: de nacht overleeft alleen als er steeds nieuwe ruimte bij komt, ruimte waar iedereen zichzelf kan zijn. Dat was de nacht op haar best altijd, en dat is precies waar het nu aan schuurt.

Beeld, flyers en verhalen van deze periode worden bewaard en getoond door onder meer het Stadsarchief Amsterdam, in de tentoonstelling 'Wie Danst Is Vrij' over Amsterdamse clubcultuur sinds 1980.^[16]